KIẾN THỨC CÓ THẬT SỰ KHIẾN BẠN THÔNG THÁI HƠN?

Đây là 1 phân tích rất hay trong series sách của Taleb (nhà tiểu luận, học giả, triết gia, nhà thống kê phân tích, nhà giao dịch…) thông qua nhân vật Tony béo để nói lên nghiên cứu của mình. Mình diễn đạt lại.
Tony Béo thì dáng người to béo, không lập dị, chưa thấy người đã thấy giọng, luôn mặc comple thời trang thoải mái. Khi gặp Tony béo điều đầu tiên ta thấy anh ta có 1 khuôn mặt rạng rỡ, nụ cười tươi, ngoài cái bắt tay thì anh ta thích ôm bạn thật chặt. Các chủ ngân hàng, các giám đốc rất thích gặp Tony béo, vì Tony giao thiệp rất rộng rãi, hay kết nối họ và mang lại cho họ những…bao tải tiền. Tony béo uống rượu khỏe, sáng có hôm thức trắng đêm từ hôm trước, có hôm ngủ đến trưa. Tony béo là 1 người giàu có, đầu tư nhiều công ty, có bạn bè ở khắp mọi nơi, có tầm ảnh hưởng ở nhiều cấp.
Tiến sĩ John gầy, rắn rỏi, đeo kính và diện complê sậm màu. Mặt đăm đăm và là 1 con người điển hình với các tác phong, phong cách điển hình. Tiến sĩ John đến công ty lúc 7h30 sáng sau khi đã chạy bộ 1 tiếng ở nhà, và làm việc 12 tiếng, ăn uống ngủ nghỉ rất chuẩn chỉ, và 19h30 ra về. Ngày nào cũng như ngày nào. Tiến sĩ John rất ít nói, ít giao thiệp, khi làm việc tập trung vô cùng cao độ. Tiến sĩ John tuân thủ luật pháp, ra đường đi theo đúng làn, đúng tín hiệu đèn báo, và chắc chắn tiến sĩ không…đái (ngoài) đường! Tiến sĩ John là 1 mẫu người Chuyên gia chuyên nghiệp!
Tôi hiểu rằng thật khó để Tony Béo và Tiến sĩ John cùng hít thở một bầu không khí, nói gì đến khả năng họ có thể gặp nhau trong một quầy bar, vậy hãy chỉ xem đây là một thí nghiệm về tư duy. Tôi sẽ đưa ra câu hỏi cho từng người và so sánh câu trả lời:
NNT (tức là tôi): Giả định bạn có một đồng xu “công tâm”, tức xác suất mặt ngửa hay mặt sấp xuất hiện khi gieo nó là như nhau. Tôi gieo đồng xu 99 lần và lần nào cũng được mặt ngửa. Vậy khả năng tôi được mặt sấp trong lần gieo tiếp theo là bao nhiêu?
Tiến sĩ John: Câu hỏi thật đơn giản. Dĩ nhiên là 0,5 bởi anh đã giả định xác suất xuất hiện mỗi mặt là 50% và các lần gieo độc lập với nhau.
NNT: Ý anh thì sao Tony?
Tony Béo: Dĩ nhiên là không quá 1%.
NNT: Sao vậy? Tôi cho anh giả định ban đầu rằng đây là đồng xu nguyên chất, nghĩa là mặt nào cũng có xác suất là 50% cả.
Tony Béo: Hoặc là đầu óc anh toàn thứ bã đậu hoặc anh chỉ là một tên ngốc không hơn không kém khi tin vào cái nguyên tắc “50 phần chăm” ấy. Đồng xu không tinh khiết. Đây không thể là một trò chơi công bằng được. (Dịch ý anh ta ra: Có nhiều khả năng giả định ban đầu của bạn về tính công bằng của đồng xu là sai vì nó luôn cho mặt ngửa trong suốt 99 lần thử).
NNT: Nhưng Tiến sĩ John cho là 50%.
Tony Béo (thì thầm vào tai tôi): Tôi quen nhiều gã có những ví dụ ngu xuẩn từ ngày còn làm việc cho ngân hàng. Họ rất chậm tiêu. Và những gã này quá bão hòa rồi. Họ rất dễ bị lừa.
Bây giờ, bạn sẽ chọn ai trong hai người này cho chức thị trưởng Thành Phố New York (hay Ulan Bator, Mông Cổ) ? Tiến sĩ John hoàn toàn giới hạn suy nghĩ của mình trong “chiếc hộp” — một “chiếc hộp” mà người khác đưa cho anh ta; còn Tony Béo thì gần như hoàn toàn nằm ngoài “chiếc hộp” ấy.
Để làm rõ thuật ngữ “kẻ lập dị”, tôi xin giải thích như sau, “kẻ lập dị” ở đây không phải là người trông có vẻ lôi thôi, không có giá trị thẩm mỹ, nhìn vàng vọt, đeo kính và gài một cái máy tính xách tay ở thắt lưng như thể nó là vũ khí. Kẻ lập dị chỉ đơn giản mà một người có tư duy hoàn toàn được gói gọn bên trong “chiếc hộp” mà thôi.
Có bao giờ bạn tự hỏi vì sao có quá nhiều sinh viên liên lục đạt điểm A lại chẳng giành được thành tựu gì trong đời, trong khi một số kẻ lẹt đẹt phía sau lại đang kiếm được rất nhiều tiền, mua sắm kim cương và luôn chủ động gọi lại cho chủ nhân của những cuộc gọi đến, hay thậm chí còn đoạt giải Nobel trong một ngành khoa học danh giá như y học chẳng hạn? Một số trường hợp như thế này có thể liên quan đến vận may, nhưng chính cái đặc tính cằn cỗi và ngu dân vốn thường gắn với kiến thức trường lớp đã cản trở quá trình nhận thức những gì đang diễn ra trong thực tế cuộc sống. Trong một bài kiểm tra IQ cũng như trong bất kỳ môi trường học thuật nào khác (kể cả thể thao), Tiến sĩ John sẽ nổi trội hơn Tony Béo nhiều. Nhưng ngược lại, Tony Béo sẽ qua mặt Tiến sĩ John trong các tình huống đời thường gắn với môi trường sống. Thật ra, dù không có học thức cao nhưng Tony vô cùng hiếu kỳ trước kết cấu của thực tế và trình độ học vấn của chính mình — đối với tôi, anh ta còn khoa học hơn Tiến sĩ John, tôi nói thế xuất phát từ bản chất sự việc chứ không vì xã giao.
Chúng ta sẽ tìm hiểu thật sâu về sự khác biệt trong cách trả lời của Tony Béo và Tiến sĩ John; đây có thể là vấn đề gây tranh cãi nhất mà tôi biết về mối liên hệ giữa hai loại kiến thức: một cái chúng ta gọi là kiến thức Plato và cái còn lại là phi Plato. Nói một cách đơn giản, những người như Tiến sĩ John có thể tạo ra Thiên Nga Đen ngoài Mediocristan — đầu óc của họ bảo thủ. Dù vấn đề này rất phổ biến nhưng một trong những ảo tưởng tồi tệ nhất về nó là cái mà tôi gọi là ngụy biện trò chơi (ludic fallacy) — thuộc tính của những bất định mà chúng ta đối mặt trong cuộc sống hầu như không mấy liên quan đến những hiện tượng bất định đã được “xử lý” trong các bài kiểm tra hay các thí nghiệm.
Ngoài quan điểm phi liên tưởng về sự việc, còn có bài học khác. Những người có quá nhiều phương pháp và thủ thuật tinh xảo trong não bộ sẽ bắt đầu bỏ sót những thứ rất cơ bản. Vì thế hành động nên càng đơn giản càng tốt: Càng nghiên cứu nhiều những vấn đề cơ bản càng trở nên kém rõ ràng, mặt khác hành động giúp bóc trần sự việc là hình thái của sự đơn giản.
Trong cuộc sống hàng ngày, bạn sẽ gặp rất nhiều tình huống và con người kiểu Tiến sĩ John hoặc Tony béo!
Ngoài đời, bạn sẽ gặp 1 số người trước đây từng là Tiến sĩ John sau 1 thời gian có xu hướng dần trở thành Tony béo và ngược lại.
Và không ai là Tiến sĩ John hoặc Tony béo 100%
Bạn chọn là ai: Tiến sĩ John hay Tony béo nhiều hơn?

KIẾN THỨC CÓ THẬT SỰ KHIẾN BẠN THÔNG THÁI HƠN?

Leave a Comment